Direkt zum Hauptinhalt
MAP

Die Geschichte von Eise Eisinga

(26,4 km)

Erleben Sie die Geschichte von Eise Jeltes Eisinga! Erkunden Sie seinen Geburtsort und fahren Sie den Weg, den er jede Woche zurücklegen musste, um Euklids Werke rund um Mathematik zu studieren, sodass er später sein Planetarium bauen konnte.

Eise Eisinga wurde am 21. Februar 1744 am Tsjerkebuorren 13 in Dronrijp geboren, wo er auch die Grundschule besuchte. 
Im Alter von etwa 5 Jahren zog er mit seiner Familie zum Brêgebuorren 14 um. Sowohl das Geburtshaus von Eise Eisinga als auch das Haus, in dem er nach seinem fünften Lebensjahr wohnte, bestehen noch und sind auf der Route zu bewundern.

Wie viele Kinder zu dieser Zeit musste auch …

Erleben Sie die Geschichte von Eise Jeltes Eisinga! Erkunden Sie seinen Geburtsort und fahren Sie den Weg, den er jede Woche zurücklegen musste, um Euklids Werke rund um Mathematik zu studieren, sodass er später sein Planetarium bauen konnte.

Eise Eisinga wurde am 21. Februar 1744 am Tsjerkebuorren 13 in Dronrijp geboren, wo er auch die Grundschule besuchte. 
Im Alter von etwa 5 Jahren zog er mit seiner Familie zum Brêgebuorren 14 um. Sowohl das Geburtshaus von Eise Eisinga als auch das Haus, in dem er nach seinem fünften Lebensjahr wohnte, bestehen noch und sind auf der Route zu bewundern.

Wie viele Kinder zu dieser Zeit musste auch Eise arbeiten. Er half in der Wollkämmerei seines Vaters mit, und es war auch sein Vater, der im kleinen Eise das Interesse an Astronomie und Mathematik weckte. Eise war derart wissbegierig, dass er schon als kleiner Junge wöchentlich zu Fuß nach Franeker ging, wo er gemeinsam mit dem Wollfärber Willem Wijtses an der Akademie von Franeker die mathematischen Werke von Euklid studierte. Im Alter von 24 Jahren heiratete Eise Pietje Jacobs, und im Jahr 1768 ließ er sich als Wollkämmer in Franeker nieder.

Die ehemalige Akademie von Franeker ist zur Botniastins am Breedeplaats 1 in Franeker umgezogen und erfüllt heute eine andere Funktion als zu Zeiten von Eise Eisinga. Die Akademie liegt ebenfalls auf der Route und kann besichtigt werden. Hier lernen Sie auch mehr über die Geschichte des krummen Hockers von Eise Eisinga.

Eelko Alta, ein Pastor aus Bozum, sagte in einer Schrift für Mai 1774 infolge einer Konjunktion von vier Planeten den Weltuntergang voraus. Aufgrund dieser Annahme und da er wusste, dass „die Erde doch weiter bestehen würde“, beschloss Eise Eisinga, eine Maschine zu bauen, „die mir jederzeit zeigen kann, was am Himmel gerade passiert“. Mit dieser Maschine konnte er Interessierten zeigen, wie sich die Planeten bewegen.

Im Jahr 1778 gab er öffentlich bekannt, dass er bereits vier Jahre lang an einem beweglichen astronomischen Planetarium arbeitete. Und das mit tatkräftiger Unterstützung seiner Familie, denn sein Vater stellte Scheiben und Zahnräder aus Holz her, während sein Bruder das Planetensystem auf die Decke des Wohnzimmers malte.

Das Modell der Sonne mit den sechs um sie kreisenden Planeten funktioniert auch heute noch. Damit ist Eisingas Maschine das älteste funktionierende Planetarium der Welt.  Besuchen Sie auch das Königliche Planetarium, bevor es zurück nach Dronrijp geht.

Eisinga starb im Jahr 1828 im Alter von 84 Jahren. Er hinterließ ein Testament, in dem er die Funktionsweise seines Planetariums genau beschrieb. Eise Eisinga wurde in der Grabstätte seines Vaters auf dem Friedhof der Salviuskirche (d' Alde Wite) in Dronrijp beigesetzt. In die Grabplatte ist eine von Eisinga aufgestellte quadratische Gleichung eingraviert, mit der sich das Sterbedatum und das Alter seines Vaters berechnen lassen. Die Büste, das Grab und die Kirche können besichtigt werden.

Das Elternhaus – der Startpunkt dieser Route – ist 100 Meter von Eisingas Grab entfernt.

Das wirst du sehen

Startpunkt: Parkeer terrein Leeuwarderweg
Kor Bootpaed
Franeker
09
1

Korendragershuisje

Korendragershuisje

Das Korendragershuisje oder Zakkendragershuisje ist ein denkmalgeschütztes Gebäude in Franeker.

2

Eise Eisinga Planetarium

Eise Eisinga Planetarium

Das älteste funktionstüchtige Planetarium auf der Welt.

3

Monument voor Eise Eisinga

Monument voor Eise Eisinga

Monument ter nagedachtenis aan Eise Jeltes Eisinga.

4

Museum Martena

Museum Martena

Museum Martena ist das Museum der Stadt Franeker. Franeker ist eine der elf Städte, es hat eine historische Innenstadt mit Kanälen, einen Stadtplan aus dem Mittelalter und vielen bemerkenswerten alten Gebäuden.

Martenastins
15
5

De Bogt fen Guné

De Bogt fen Guné

Het oudste café van Nederland, waarvan de historie teruggaat tot 1593. De naam Bogt van Guné wordt voor het eerst vermeld in een stuk uit 1686. De herberg stond dichtbij de in 1585 gestichte Universiteit van Franeker en werd door studenten druk bezocht.

09
87
6

Veerpont Jacob Petrus (Keimpetille)

Veerpont Jacob Petrus (Keimpetille)

*Groepen kunnen op afspraak ook buiten de reguliere tijden worden overgezet. Voor informatie kunt u contact opnemen met Auke Talsma, 06 46 54 48 86

De pont overbrugt het Van Harinxmakanaal
49
24
7

Lokaal op Hatsum

Lokaal op Hatsum

Genießen Sie die Atmosphäre des „Boeren-Chic“ aus den 1930er Jahren.

Lokaal Op Hatsum
67
61
8

Borstbeeld Eise Jeltes Eisinga

Borstbeeld Eise Jeltes Eisinga

In Dronrijp, de geboorte stad van Eise Eisinga, staat een borstbeeld tegenover zijn geboortehuis. Hij heeft in Dronrijp op de lagere school gezten en is getrouwd in de Salviuskerk in Dronrijp.

9

Salviuskerk Dronrijp

Salviuskerk Dronrijp

De Salviuskerk (d'Alde Wite = de oude witte) was Naast de ingang bevindt zich een memoriesteen ter nagedachtenis van Eise Eisinga. De fronton boven de oostingang heeft drie beelden van de deugden, zoals Caritas.

10

geboortehuis Eise Jeltes Eisinga

geboortehuis Eise Jeltes Eisinga

Eise Eisinga werd op 21 februari 1744 in Dronrijp geboren op de Tsjerkebuorren 13. In Donrijp volgde hij ook de lagere school.

11

Standbeeld Sir Lawrence Alma Tadema

Standbeeld Sir Lawrence Alma Tadema

Het standbeeld van de beroemde kunstschilder Sir Lawrence Alma Tadema staat voor zijn geboortehuis in het centrum van Dronrijp.

Standbeeld Kunstschilder Sir Lawrence Alma Tadema
44
92
29
Endpunkt: Parkeer terrein Leeuwarderweg
Kor Bootpaed
Franeker

Beschreibung

Startpunkt: Parkeer terrein Leeuwarderweg
Kor Bootpaed
Franeker

Startpunt is het parkeer terrein Leeuwarderweg. Vanaf hier fietst u over de brug het Leeuwarderend en over het water rechts via de Zilverstraat. Het Leeuwarderend was vroeger water (gracht) en onderdeel van de trekvaart naar Leeuwarden, gegraven in de tweede helft van de 17e eeuw. 

In de bocht naar rechts (Zilverstraat) zie je links het koorndragershuisje uit 1634, wachtlokaal van het koorndragersgilde dat hier alle graan dat de stad binnenkwam uitlaadde en woog.
Alle kaden en walmuren in de binnenstad zijn van rijkswege beschermd vanwege hun cultuurhistorische waarde. De grachten zijn nu een bezienswaardigheid, eeuwenlang waren ze vooral belangrijke transportroutes. Dat bleven ze, tot in de 20e eeuw de vrachtauto kwam.  

U ziet nu aan de rechterkant het Eise Eisinga Café en Planetarium, aan de Eise Eisengastraat 2 en 3.

Nummer 3 werd gebouwd in 1768. Hier bouwde Eise Eisinga tussen 1774 en 1781 zijn planetarium.
Het huis op nummer 2 is van 1745 en werd bewoond door diverse hoogleraren van de Franeker Universiteit. Sinds 2007 doet het dienst als expositieruimte en café bij het planetarium.

➢Steek de brug over tegenover het planetarium, hier ziet u nog een monument van Eise Eisinga.
Schuin rechts voor het raadhuis uit 1594

➢Over de brug rechtsaf naar de Voorstraat, hier ziet u aan de linker kant het Museum Martena. Aan het einde van de Voorstraat slaat u linksaf de Vijverstraat in en ziet aan de rechter kant De Bogt fen Guné, een café waarvan de historie teruggaat tot 1593. De naam Bogt van Guné wordt voor het eerst vermeld in een stuk uit 1686. De herberg stond dichtbij de in 1585 gestichte Universiteit van Franeker en werd door studenten druk bezocht. 

Sla vervolgens voor de brug linksaf om via de de Schilbanken door te fietsen langs de Schilcampen. Hier fietst u langs prachtig gerestaureerde monumenten. Sla linksaf de Hofstraat in en direct rechts de Heerengracht op om via Godsacker weer rechts af te slaan.

➢Neem de fiets- en voetgangersbrug over de stadsgracht, naar fietsknooppunt 9. Van daar naar fietsknooppunt 87.
Vervolgens rechtsaf via de fietspont bij Keimpetille naar knooppunt 49. Het rijtje huizen tussen het kanaal en het pad naar de pont werd ooit gebouwd voor de werknemers van het tichelwerk in Keimpetille. Ze herinneren aan de steenfabriek die hier ooit stond, aan de andere kant van deze buurtschap. 
Aan het eind van het rijtje huizen het tuinhuis en tuin van de voormalige Kingmastate.

Het Van Harinxmakanaal dat u met de pont oversteekt, gegraven in de jaren dertig van de vorige eeuw, is hier in feite de vroegere trekvaart (Harlingen -Leeuwarden). Die trekvaart met naastliggend jaagpad was veel smaller. Naast de vaart lag natuurlijk een jaagpad dat ook door voetgangers werd gebruikt. De jonge Eise Eisenga zal mogelijk als Rypster gebruik hebben gemaakt van de trekschuit of het jaagpad als hij de Franeker Universiteit bezocht.
De pont legt na de oversteek aan op de plek waar vroeger de ‘tille’, brug, over de vaart lag.      

➢ Vanaf knooppunt 49 fietst u via de Keimptilsterdyk, naar knooppunt 24 in de buurtschap Hatzum. Voordat we via knooppunt 67 verder richting Dronryp gaan, slaan we even RA naar het station  Dronry met het ‘Lokaal Op Hatsum’, het vroegere koffiehuis van het station Dronryp, gebouwd in 1873.
Vanaf knooppunt 67 fietst u vervolgens  via de Longbuorren, Lytsehuzen en de brug over het Van Harinxmakanaal naar knooppunt 61 in Dronryp.
Longbuorren en Lytsehuzen lopen over een kwelderrug, die van Hatzum naar Dronryp loopt en verder naar Schatzenburg (ten noorden van het dorp). Wegen volgen vanouds de hogere delen van het landschap, die ook het eerst bewoond werden. 
Direct links over de brug aan It Heech ziet u  links de uitbreiding van gasthuis Vredenhof (It Heech 6-40), gebouwd in 1872 naar een ontwerp van de architect C.S. Reitsma.

➢Vanaf knooppunt 61 fietst u rechtdoor richting knooppunt 84 de Dûbelestreek in.
Aan de Dûbelestreek) werd in 1745 in opdracht van  Agnes Alida Huber, eigenaresse van landgoed Schatzenburg,  het oudste gasthuis Vredenhof (tegenwoordig nr. 19 gebouwd, bedoeld voor alleenstaande, behoeftige dames.
➢Verder fietsend komt u even direct na het passeren van het geboortehuis van de schilder Alma Tadema(nummer ) op de plek waar vroeger de Hoornbrug over de eind jaren 30 van de vorige eeuw gedempte Harlinger Trekvaart lag. De plek is nog altijd herkenbaar in het plaveisel. Daarna wijken we even van de knooppuntenroute af en gaat u rechtsaf de Brêgebuorren op. Op de eerstvolgende kruising links de Hearewei op. Vervolgens de derde afslag links, Joukereedsje. Daar aan het eind links, op naar de Sint Salviuskerk of Alde Wite, aan de Tsjerkebuorren.
Het graf van Eisinga bevindt zich op de begraafplaats vlak voor de kleine deur in de zuidmuur van de kerk rechts van de toren. Hij werd begraven in het graf van zijn vader. Op de steen van diens graf liet Eise een wiskundige puzzel afdrukken. Probeer die maar eens op te lossen.
Het huis op de hoek (Tsjerkebuorren 13) is het geboortehuis van Eise Eisinga.
Het borstbeeld tegenover het geboortehuis is gemaakt door de Leeuwarder kunstenaar Gerard  Adema.
➢ We vervolgen onze tocht door rechts naast het geboortehuis verder de Tsjerkebuorren op te fietsen. Bij de eerste afslag rechts It Skilpead op. Doorrijden tot aan knooppunt 61 op de Brêgebuorren. Daar rechts richting knooppunt 44.
Het huis op Brêgebuorren 14 met werkplaats er achter werd ooit bewoond door de familie Eisinga. De werkplaats was hun wolkammerij.
Na de tille over de Buorsterfeart volgt het fietspad de vroegere Harlinger Trekvaart.
➢Bij knooppunt 44 in Schingen linksaf richting knooppunt 92 in Peins. Daar richting knooppunt 29. Vervolgens via het dorp Schalsum (met rechts de kerk en de monumentale pastorie) naar knooppunt 9 in Franeker.

Alternatief voor als het pontje bij Keimpetille niet vaart.
➢ Vaart het pontje niet, fiets dan bij knooppunt 87 richting knooppunt 92 via Zweins tot aan de Rijksstraatweg; daar rechts richting Dronrijp tot aan de Harlinger Trekvaartweg rechts; die volgt u langs Tsjerkebuorren 14 , de voormalige wolkammerij van de familie Eisinga, tot aan knooppunt 61; daar links it Skilpaed op richting knooppunt 84 tot u weer bij de Rijksstraatweg bent. U passeert dan het geboortehuis van Eise Eisinga, Tsjerkebuorren 13 en het kerkhof rond de Alde Wite met daarop het graf van Eise Eisinga. Aangekomen bij de Rijksstraatweg links, tot het fietsbordje richting Schingen. Daar rechts. Vervolgens door fietsen naar knooppunt 44. U bent dan inmiddels weer op de route.

links via het Godsacker langs het water naar de Heerengracht te fietesen. Sla linksaf de Hofstraat in en direct weer rechts de Schilcampen op. 

Endpunkt: Parkeer terrein Leeuwarderweg
Kor Bootpaed
Franeker
  • 09
  • 15
  • 09
  • 87
  • 49
  • 24
  • 67
  • 61
  • 44
  • 92
  • 29