Waterbeleefroute: Beestenbende
Ga mee op fietsavontuur met vertelster Bauck Poppema, een stoere Laat-Middeleeuwse dame die in de prestigieuze Hemmemastate te Berlikum woont.
Let op : Deze route volgt niet het knooppuntnetwerk. Download het gpx-bestand om te navigeren.
Ga op pad met videogids Baucke
Baucke gidst ons langs de dorpen Marsum, Bitgum, Berlikum, Ingelum en Wier in Waadhoeke. Onderweg hoor je de smeuïgste verhalen over Schieringers en Vetkopers, staten en stinzen én - jawel - katten en hounen.
Wat dat allemaal te betekenen heeft? Fiets mee!
Dit ga je zien
-
Poptaslot of Heringastate
Poptaslot of Heringastate
Het Poptaslot of Heringastate is een compleet bewaard landgoed uit begin 16e eeuw met slot, poortgebouw, tuinen, grachten, singels en een vrouwen gasthuis (hofje).
-
Waterbeleefroute Beestenbende: Popta Slot
Welkom in Marsum, het startpunt van onze fietsroute, bij het Poptaslot. Die naam hebben we te danken aan de laatste eigenaar van het gebouw: meneer Henricus Popta, een rijke advocaat uit Leeuwarden. Onze gids van vandaag heeft over hem én over de omgeving heel wat te vertellen.
Waterbeleefroute Beestenbende: Popta SlotWaterbeleefroute Beestenbende: Popta Slot
Welkom in Marsum, het startpunt van onze fietsroute. Wie met de auto is gekomen, kan hier langs de Bokmasingel parkeren. Dat is vlakbij het eerste informatiepunt, het indrukwekkende Poptaslot. Die naam hebben we te danken aan de laatste eigenaar van het gebouw: meneer Henricus Popta, een rijke advocaat uit Leeuwarden. Onze gids van vandaag heeft over hem én over de omgeving heel wat te vertellen. Fiets je mee om haar te ontmoeten?
-
-
Waterbeleefroute Beestenbende: Popta Gasthuis
In 1713 - een half jaar naar het overlijden van Henricus Popta - opende het Poptagasthuis aan de Hegedyk zijn deuren. In zijn testament liet Popta nauwgezet vastleggen hoe het er in het Gasthuis aan toe diende te gaan en wie er precies mochten wonen.
Waterbeleefroute Beestenbende: Popta GasthuisWaterbeleefroute Beestenbende: Popta Gasthuis
In 1713 - een half jaar naar het overlijden van Henricus Popta - opende het Poptagasthuis aan de Hegedyk zijn deuren. In zijn testament liet Popta nauwgezet vastleggen hoe het er in het Gasthuis aan toe diende te gaan en wie er precies mochten wonen. Voor ons een kijkje in het verleden, voor Bauck een ver-van-haar-bed-show in de toekomst.
-
-
Waterbeleefroute Beestenbende: De geschiedenis van Marsum
Het is een gekke gedachte: tuur je vanaf de Hegedyk richting Leeuwarden – over het huidige kaatsveld - dan kijk je éigenlijk naar de plek waar vanaf de derde eeuw na Christus een oude zee lag: de Middelzee.
Waterbeleefroute Beestenbende: De geschiedenis van MarsumWaterbeleefroute Beestenbende: De geschiedenis van Marsum
Het is een gekke gedachte: tuur je vanaf de Hegedyk richting Leeuwarden – over het huidige kaatsveld - dan kijk je éigenlijk naar de plek waar vanaf de derde eeuw na Christus een oude zee lag: de Middelzee.
De Middelzee reikte tot ver in Friesland en verdeelde de provincie in twee delen: Westergo (met Franeker) en Oostergo (met Leeuwarden). Alle dorpen op onze route lagen in die tijd gevaarlijk dicht bij open zee. Tja, wat doe je dan, als oprjochte Fries? Hoge heuvels bouwen om op te wonen, natuurlijk! Terpen, noemden ze dat, en daarover leren we later op de route nog veel meer.
Vanaf de 10e eeuw boden de terpen niet meer genoeg bescherming tegen de zee. Tijd voor een nieuwe truc: het aanleggen van een dijken. Met spade en kruiwagen werd de Hegedyk – ja, daar staan wij nu op - aangelegd. Zwaar werk! In die tijd was het heel normaal dat iedereen die dicht bij de zee woonde, meehielp bij de aanleg en het onderhoud. Sterker nog; he was een verplichting. ‘Wa’t it water deart, wa’t it wetter keard’, luidt een Oudfriese wet. Dat betekent: ‘Wie last heeft van het water, moet het zelf maar keren.’ Daar zaten niet alleen maar nadelen aan: de lokale bevolking had óók als eerste aanspraak op het land dat bewoonbaar werd gemaakt.
Rond 1300 slibde de Middelzee verder dicht en werden grote delen ingepolderd. Ook hier. Marsum lag niet langer aan zee, maar het hoogteverschil tussen de Hegedyk en het ‘nieuwland’ – tussen Leeuwarden en Marsum in - herinnert nog wel altijd aan het water dat hier ooit was. Bijzonder, niet?
-
-
Waterbeleefroute Beestenbende: De terp van Beetgum
Wie vandaag door Bitgum wandelt, ziet niet alleen een dorp en een kerk, maar ook de sporen van eeuwenlange strijd tegen het water.
Waterbeleefroute Beestenbende: De terp van BeetgumWaterbeleefroute Beestenbende: De terp van Beetgum
Wie vandaag door Bitgum wandelt, ziet niet alleen een dorp en een kerk, maar ook de sporen van eeuwenlange strijd tegen het water.
De Sint Martinuskerk in Bitgum heeft een voornaam plekje op de resten van een voormalige terp. Daardoor staan de kerk en het kerkhof nog altijd nét iets hoger dan de rest van het dorp. Wonen op heuvels van aarde, daar zijn ze in dit gebied al heel vroeg mee begonnen. In de Romeinse tijd omschreef de schrijver Plinius (1e eeuw na Christus) de terpbewoners in het noorden van ons land al als ‘een ongelukkig volk op heuvels’. Verwonderd noteerde hij: “Zij lijken op zeevaarders, wanneer de zee het land overstroomt, en op schipbreukelingen, als het water is teruggeweken en zij rondom hun hoogten de vissen najagen.” In eerste instantie woonden de mensen in Westergo – zo heette het gebied\n aan deze kant van de Middelzee - op stukjes land die van nature hoger lagen: kwelderruggen. Maar naarmate de zeespiegel steeg, moesten die dappere mensen toch zélf steeds hogere woonheuveltjes bouwen om de voeten droog te houden. Voor die woonhoogtes werden door de eeuwen heen allerlei namen gebruikt. Niet alleen terp - dat 'dorp' betekent - maar bijvoorbeeld ook 'wier', 'heem' of 'werth'. Die klanken hoor je nog vaak terug in de hedendaagse plaatsnamen. Op de kaart hieronder zie je allerlei soorten woonheuvels in Friesland. En die lege strook tussen alle hoogtes in, daar midden in de provincie? Dat is de plek waar vroeger de Middelzee lag.
-
-
Waterbeleefroute Beestenbende: Wetterhûn
Bauck neemt ons mee naar het ‘Berltsumer Hûntsje’. Waarom staat dit beeld juist in hier? Tipje van de sluier: de mensen in het voormalige ‘Menaldumadelis’ waren érg goed in het verzinnen van ‘beestachtige’ bijnamen voor elkaar…
Waterbeleefroute Beestenbende: WetterhûnWaterbeleefroute Beestenbende: Wetterhûn
Bauck neemt ons mee naar het ‘Berltsumer Hûntsje’. Waarom staat dit beeld juist in hier? Tipje van de sluier: de mensen in het voormalige ‘Menaldumadelis’ waren érg goed in het verzinnen van ‘beestachtige’ bijnamen voor elkaar…
-
-
Hemmemapark Berltsum
Hemmemapark Berltsum
Hemmemapark in Berltsum is een groene oase op de plek van de voormalige Hemmemastate. Wandel of fiets langs de vijver, uitkijktoren en voedselbos met fruitbomen. Een plek om te ontspannen, proeven en genieten van natuur en historie.
-
Waterbeleefroute Beestenbende: Hemmemapoarte
Bauck Poppema neemt ons mee naar de Hemmemapoarte, het enige stukje dat nog van de voormalige Hemmemastate over is. Daar vertelt ze over haar strijd tegen de Vetkopers op een zomerdag in 1496. Maar… waar ging die ruzie nou eigenlijk helemaal over?!
Waterbeleefroute Beestenbende: HemmemapoarteWaterbeleefroute Beestenbende: Hemmemapoarte
Bauck Poppema neemt ons mee naar de Hemmemapoarte, het enige stukje dat nog van de voormalige Hemmemastate over is. Daar vertelt ze over haar strijd tegen de Vetkopers op een zomerdag in 1496. Maar… waar ging die ruzie nou eigenlijk helemaal over?!
Zin om even te rusten en te wandelen? Neem een kijkje in het Hemmemapark. De ingang vind je aan de Wiersterdyk. Het zuidelijke deel van het park ligt op het terrein van de voormalige Hemmemastate; de plek waar Bauck haar strijd leverde.
-
-
Lauta state
Lauta state
In het dorpje Wier bouwde de familie Lauta eerst een stins, die enkele eeuwen daarna met een luxe state werd uitgebreid. Woedende dorpsbewoners staken de state in brand, alleen de contouren van het terrein zijn nog te zien.
-
Waterbeleefroute Beestenbende: Terpafgravingen bij Ingelum
In het laatste filmpje vertelt Bauck Poppema meer over de terpafgravingen vanaf 1850. Vér na haar tijd, gelukkig - want wát een werk was dat! Wel werden er hele bijzondere vondsten gedaan...
Waterbeleefroute Beestenbende: Terpafgravingen bij IngelumWaterbeleefroute Beestenbende: Terpafgravingen bij Ingelum
In het laatste filmpje vertelt Bauck Poppema meer over de terpafgravingen vanaf 1850. Vér na haar tijd, gelukkig - want wát een werk was dat! Wel werden er hele bijzondere vondsten gedaan...
-
-
Poldermolen de Marsumer Molen
Poldermolen de Marsumer Molen
De molen werd in 1903 gebouwd door molenmaker J.H. Westra uit Franeker voor de bemaling van de voormalige Marssummerpolder. Jaarlijks tussen 1 mei en 1 oktober is de eerste zolder van deze molen beschikbaar als bijzonder sfeervolle trouwlocatie.
-
Poptaslot of Heringastate
Poptaslot of Heringastate
Het Poptaslot of Heringastate is een compleet bewaard landgoed uit begin 16e eeuw met slot, poortgebouw, tuinen, grachten, singels en een vrouwen gasthuis (hofje).
